بنابر داده‌های محدود موجود، حجم تراکنش‌های شرکت‌های فینتک در ایران به حدود ۱۶۷میلیارد دلار رسیده است. جمعیت نسبتاً جوان، نفوذ بالای اینترنت، و نیاز به خدمات مالی دیجیتال در شرایط تورمی، موتور محرک این رشد بوده‌اند. در این مقالهٔ بلاگ مکس به بررسی وضعیت فعلی استارتاپ‌های فینتک و فناوری مالی در ایران، آمار کلیدی موجود، روندها، چالش‌ها و چشم‌انداز آینده می‌پردازیم.
اندازهٔ بازار و آمار رشد استارتاپ‌های فینتک چگونه است؟
فناوری مالی یا فینتک (fintech) از مهم‌ترین عوامل تحول در صنعت خدمات مالی در سرتاسر دنیاست. این حوزه با ترکیب فناوری‌هایی نوین مانند هوش مصنوعی، بلاک‌چین، پرداخت‌های دیجیتال و بانکداری باز، خدمات مالی را سریع‌تر، ارزان‌تر و دسترس‌پذیرتر کرده است.
در ایران نیز، به‌رغمِ چالش‌های اقتصادی مانند تحریم‌های بین‌المللی، تورم بالا و محدودیت‌های مقرراتی، فینتک به‌سرعت درحال رشد است، و به یکی از پویاترین بخش‌های اقتصاد دیجیتال تبدیل شده است.
آمار به‌روز و دقیقی از وضعیت فینتک در ایران وجود ندارد. آخرین آمار که مربوط به سال ۱۴۰۳ می‌شود حجم تراکنش‌های فینتک در کشورمان را ۱۶۶٫۸میلیارد دلار برآورد می‌کند که عمدتاً مربوط به بخش پرداخت‌هاست.
شبکهٔ شاپرک (شرکت شبکهٔ الکترونیکی پرداخت کارت) به‌عنوان زیرساخت اصلی پرداخت‌های کارتی در ایران نقشی کلیدی دارد. در گزارش‌های اخیر شاپرک (مربوط به خرداد ۱۴۰۴) کارتخوان‌های فروشگاهی پرچم‌دار ابزارهای پرداخت هستند و دسترس‌پذیریِ این شبکه به ۹۹٫۹۸درصد رسیده است.
ارزش معاملات تجارت الکترونیکی در سال ۱۴۰۳ بیش از ۳۴۶۷هزار میلیارد تومان بوده است که حاکی از رشدی ۶۳درصدی نسبت به سال قبل از آن است.
از سوی دیگر، بنابر گزارش IMARC Group و Mordor Intelligence، بازار فینتک خاورمیانه (شامل ایران) در سال میلادی جاری حدود ۱٫۶۶میلیارد دلار ارزش دارد، و با CAGR حدود ۹٫۷۱درصدی انتظار می‌رود تا سال ۲۰۳۰ به رقم ۲٫۶۳میلیارد دلار برسد.
در این میان، از تأثیر تورم بر فینتک در ایران نمی‌توان گذشت! بنابر داده‌های مرکز آمار ایران در آذر ۱۴۰۴، نرخ تورم سالیانه حدود ۴۰٫۴درصد، و تورم نقطه‌به‌نقطه حدود ۳۲درصد است. نرخ دلار در بازار آزاد نیز حدود ۱۲۵هزار تومان است.
این شرایط تورمی تقاضا برای خدمات فینتک مانند کیف پول‌های دیجیتال، پرداخت‌های موبایلی و سرمایه‌گذاری در دارایی‌های دیجیتال را افزایش داده است، زیرا مردم به‌دنبال حفظ ارزش دارایی‌هایشان هستند.
فعالان اصلی و شرکت‌های برجستهٔ فینتک در ایران کدام‌ها هستند؟
بانک مرکزی ایران نهاد تنظیم‌گرِ فینتک در ایران است. این بانک در زمینهٔ توسعهٔ بانکداری دیجیتال، ارائهٔ ریال دیجیتال (CBDC) و حمایت از نوآوری فعالیت‌هایی داشته است. ریال دیجیتال با هدف تقویت حکمرانی ریال در سطح بین‌المللی درحال عملیاتی‌شدن است.
بیش از ۲۷۵ شرکت فینتک در ایران فعال هستند که حوزهٔ فعالیت بیشترشان پرداخت، لِندتک (وام‌دهی آنلاین) و اینشورتک (بیمهٔ دیجیتال) است. در این میان، شرکت‌های بزرگ PSP (پرداخت‌یار) تحت نظارت شاپرک بیشترین سهم بازار را دارند، شرکت‌هایی مانند:
- پرداخت الکترونیک سامان (سپ)
- به‌پرداخت ملّت
- پرداخت الکترونیک پاسارگاد
- زرین‌پال و پی‌پینگ (درگاه‌های واسط)
استارتاپ‌های نوظهور مانند ازکی (مقایسهٔ بیمه)، دیجی‌پی (اعتباری)، بلو (نئوبانک)، و پلتفرم‌های BNPL (الان بخر، بعداً پرداخت کن) نیز رشدی سریع داشته‌اند.
انجمن فینتک در ایران نقشی تأثیرگذار در هماهنگی بین فعالان و تصمیم‌گیران این حوزه ایفا می‌کند. با توجه به تحریم‌های بین‌المللی، همکاری با روسیه در حوزهٔ بلاک‌چین و پرداخت‌های جایگزین SWIFT نیز فرصت‌هایی جدید ایجاد کرده است.
اما چالش اصلی عدم شفافیت مقرراتی و تحریم‌هاست که دسترسی به فناوری‌های جهانی را محدود می‌کند. البته سندباکس‌های عملیاتی و پرداخت‌یاران به استارتاپ‌ها کمک کرده‌اند.
روندهای کلیدی فناوری مالی در ایران چه هستند؟
مهم‌ترین روندهای فینتک در ایران طی چند سال اخیر عبارت بوده‌اند از:
- ریال دیجیتال: پایلوت عمومیِ ریال دیجیتال از تیر ۱۴۰۳ در کیش آغاز شد و تا شهریور سال جاری بیش از ۱۳ بانک و اپلیکیشن به این پروژه پیوسته‌اند. ریال دیجیتال برای پرداخت‌های خُرد (تا سقف ۱۵میلیون تومان) طراحی شده است، و هدفش کاهش وابستگی به اسکناس، افزایش شفافیت و کنترل بهتر گردش پول است.
- هوش مصنوعی: بعضی شرکت‌های پرداخت از هوش مصنوعی برای اعتبارسنجی و شخصی‌سازی خدماتشان به کاربران استفاده می‌کنند. فناوری مقرراتی (regtech) نیز برای نظارت بر رعایت قوانین درحال گسترش است.
- الان بخر، بعداً پرداخت کن: سرویس‌های اعتباری مانند ازکی‌وام، دیجی‌پی و سایر پلتفرم‌های اقساطی در شرایط تورمی طرف‌داران زیادی یافته‌اند، و رشدی قابل توجه دارند.
- بلاک‌چین و رمزارز: به‌رغم محدودیت‌ها، پلتفرم‌هایی مانند نوبیتکس و والکس فعال هستند. بانک مرکزی بر حفظ حاکمیت ریال تأکید دارد و استفاده از رمزارز به عنوان ابزار پرداخت ممنوع است.
- امور مالی تعبیه‌شده: امور مالی تعبیه‌شده (embedded finance) به‌معنیِ ادغام خدمات مالی مانند پرداخت‌ها، وام‌ها، و بیمه در اپ‌هایی غیرمالی مانند دیجی‌کالاست.
به‌طور کلی، آیندهٔ فینتک ایران روشن اما پُرچالش است. با جمعیتی نسبتاً جوان، نفوذ بالای اینترنت و نیاز به خدمات دیجیتال، ظرفیت رشدی چندبرابری وجود دارد.
اما تحقق چنین ظرفیتی مستلزم اصلاح مقررات، کاهش تحریم‌ها، سرمایه‌گذاری بیشتر و همکاری بین بانک‌ها و استارتاپ‌هاست. انجمن فینتک ایران هم نقشی کلیدی دارد، و این صنعت با حمایت دولتی می‌تواند به موتور محرک اقتصاد دیجیتال تبدیل شود.
فینتک نه‌تنها خدمات مالی را دگرگون کرده است، بلکه به دسترس‌پذیریِ خدمات بانکی برای اقشار نیز کمک کرده است، و اشتغال‌زایی گسترده‌ای به همراه دارد. موفقیت فینتک در ایران به ایجاد تعادل بین نوآوری و تنظیم‌گریِ هوشمند وابسته است.
چالش‌های پیش روی فینتک در ایران چه هستند؟
به‌رغمِ رشد چشمگیر صنعت فینتک در ایران طی سال‌های اخیر، که شامل صدها استارتاپ فعال در حوزه‌های پرداخت، اینشورتک، لندتک و رمزارزها می‌شود، این صنعت با چالش‌هایی ساختاری و خارجی مواجه است.
مهم‌ترین چالش برای امور مالی ایران تحریم‌های بین‌المللی است که دسترسی شرکت‌های ایرانی به فناوری‌های پیشرفتهٔ جهانی، پلتفرم‌های پرداخت بین‌المللی مانند SWIFT و سرمایه‌گذاری خارجی را به‌شدت محدود کرده است.
این محدودیت‌ها نه‌فقط ورود به بازارهای جهانی را برای فین‌تک‌های ایرانی تقریباً غیرممکن ساخته است، بلکه آن‌ها را به تمرکزی انحصاری روی بازار داخلی با بیش از ۶۰میلیون کاربر فعال واداشته است.
یکی دیگر از موانع اصلی، شرایط ناپایدار اقتصادی است. نوسانات شدید ارزی همراه با تورم بالا ریسک سرمایه‌گذاری روی استارتاپ‌های فینتک را افزایش می‌دهد؛ زیرا در چنین شرایطی کاربران تمایل کمتری به سرمایه‌گذاری روی پلتفرم‌های نوین نشان می‌دهند.
علاوه‌بر این‌ها، نبود چهارچوب قانونی جامع و شفاف، ابهامات زیادی ایجاد کرده است. انجمن فینتک ایران طی سال‌های اخیر بارها نسبت به سیاست‌های تنظیم‌گری بانک مرکزی اعتراض کرده است، و خواستار ایجاد نهاد تنظیم‌گر مستقل یا واحد تخصصی برای فینتک در ایران شده است.
انتشار پیش‌نویس «ره‌نگاشت گسترش و تنظیم‌گری فناوری‌های نوین مالی» از سوی بانک مرکزی ایران در تابستان گذشته گامی مثبت برای سامان‌دهی بود، اما انتقادات فعالان صنعت به تمرکزگرایی و عدم مشارکت کافی بخش خصوصی، همچنان ادامه دارد. نکته اینجاست که مقررات سخت‌گیرانه در حوزه‌هایی مانند رمزارزها و اینشورتک گاهی اوقات نوآوری را سرکوب می‌کند.
رقابت با نهادهای سنتی مانند بانک‌ها نیز چالشی بزرگ به شمار می‌رود. بانک‌ها با منابع گسترده و نفوذ بیشترشان بازار را در اختیار می‌گیرند، و فین‌تک‌ها را به حاشیه می‌رانند.
مسائل امنیتی، همچون حملات سایبری و نگرانی‌ها دربارهٔ حفظ حریم خصوصی کاربران، نیز ریسک‌های عملیاتی را افزایش می‌دهند، و مستلزم سرمایه‌گذاری سنگین روی زیرساخت‌های امنیتی هستند.
جمع‌بندی
صنعت فینتک در ایران با بیش از ۲۷۵ شرکت فعال در حوزه‌های پرداخت، لندتک و اینشورتک، رشدی چشمگیر داشته است. حجم کل تراکنش‌ها در سال گذشته به حدود ۱۶۷میلیارد دلار رسید. در این مقالهٔ مکس علاوه‌بر ارائهٔ آمارهای محدود موجود از این حوزه، به تشریح روندهای کلیدی بازار، مانند ریال دیجیتال، سرویس‌های BNPL، هوش مصنوعی و امور مالی تعبیه‌شده پرداختیم.
حالا نوبت شماست! اگر در حوزهٔ فناوری مالی فعالیت، یا به هر شکلی با استارتاپ‌های فینتک سروکار دارید، لطفاً دیدگاهتان دربارهٔ تنظیم‌گری، رقابت با بانک‌های سنتی و سیاست‌های پیشنهادی را با ما و سایر خوانندگان این بلاگ در میان بگذارید.
